اندازه ذرات ذرت یکی از عوامل مهم در تولید خوراک جوجه‌های گوشتی است. این ویژگی علاوه بر میزان مصرف خوراک و عملکرد دستگاه گوارش، می‌تواند بر کیفیت پلت، مصرف انرژی آسیاب و ضریب تبدیل خوراک نیز اثر بگذارد.
آسیاب بیش از اندازه ذرت، هزینه تولید خوراک را افزایش می‌دهد و ممکن است فعالیت طبیعی سنگدان را محدود کند. از سوی دیگر، استفاده از ذرات بسیار درشت نیز در برخی مراحل پرورش می‌تواند مصرف خوراک یا ضریب تبدیل را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین هدف اصلی، دستیابی به اندازه ذراتی متناسب با سن پرنده و شکل نهایی خوراک است.
چرا اندازه ذرات ذرت اهمیت دارد؟
ذرات خوراک پس از مصرف وارد سنگدان می‌شوند. سنگدان با خردکردن مکانیکی خوراک، آن را برای تماس بهتر با آنزیم‌های گوارشی آماده می‌کند. استفاده از ذرات نسبتاً درشت می‌تواند فعالیت سنگدان را افزایش دهد و مدت ماندگاری خوراک در دستگاه گوارش را بیشتر کند.
در مقابل، ذرات بسیار ریز سطح تماس بیشتری با آنزیم‌ها ایجاد می‌کنند، اما ممکن است عبور خوراک از دستگاه گوارش را سریع‌تر کرده و فعالیت سنگدان را کاهش دهند.
اندازه ذرات ذرت همچنین بر ویژگی‌های فیزیکی خوراک اثر دارد. میزان خاکه، دوام پلت، یکنواختی محصول و مصرف انرژی آسیاب همگی می‌توانند با تغییر اندازه ذرات دگرگون شوند.
آیا ذرات ریز همیشه انتخاب بهتری هستند؟
در بسیاری از کارخانه‌ها برای دستیابی به پلت مقاوم‌تر، مواد اولیه با اندازه بسیار ریز آسیاب می‌شوند. ذرات ریز معمولاً سطح تماس بیشتری دارند و می‌توانند چسبندگی مواد را در فرایند پلت‌سازی افزایش دهند.
با این حال، آسیاب بیشتر به معنای مصرف برق بالاتر، کاهش ظرفیت آسیاب و افزایش استهلاک تجهیزات است. همچنین ریزشدن بیش از حد خوراک ممکن است باعث افزایش گردوغبار و کاهش فعالیت طبیعی سنگدان شود.
بنابراین ریزترکردن ذرت تنها زمانی منطقی است که بهبود حاصل‌شده در کیفیت پلت و عملکرد گله بتواند هزینه‌های اضافی آسیاب را جبران کند.
ذرات درشت چه مزایایی دارند؟
استفاده از ذرت با اندازه ذرات درشت‌تر می‌تواند مزایای زیر را به همراه داشته باشد:
- کاهش مصرف انرژی در مرحله آسیاب
- افزایش ظرفیت تولید آسیاب
- تحریک فعالیت سنگدان
- افزایش مدت ماندگاری خوراک در دستگاه گوارش
- کمک به تنظیم سرعت عبور خوراک
- کاهش بخشی از هزینه‌های تولید
با وجود این، اندازه ذرات نباید بدون توجه به سن جوجه افزایش پیدا کند. پرندگان جوان‌تر توانایی محدودتری در مصرف و هضم ذرات بسیار درشت دارند و خوراک آن‌ها باید با دقت بیشتری تولید شود.
راهنمای جامع کنترل کیفیت خوراک پلت: از مواد اولیه تا محصول نهایی
اندازه ذرات مناسب در دوره آغازین
در مطالعه بررسی‌شده، جوجه‌های گوشتی در دوره آغازین با جیره‌هایی حاوی ذرات ذرت در محدوده تقریبی ۶۷۴ تا ۹۱۲ میکرومتر تغذیه شدند.
تغییر اندازه ذرات در این محدوده، اثر منفی معنی‌داری بر وزن بدن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل یا تلفات جوجه‌ها نداشت. این نتیجه نشان می‌دهد که می‌توان در دوره آغازین از ذرات نسبتاً درشت‌تر استفاده کرد؛ به شرط آنکه خوراک یکنواخت باشد و مصرف جوجه‌ها محدود نشود.
البته این نتیجه به معنی مناسب‌بودن ذرات بسیار درشت برای تمام جیره‌های آغازین نیست. کیفیت کرامبل، سختی ذرت، نوع آسیاب و شرایط پرورش نیز باید در تصمیم‌گیری لحاظ شوند.
وضعیت در دوره رشد
در دوره رشد نیز جیره‌هایی با اندازه‌های متفاوت ذرات ذرت مورد بررسی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که افزایش اندازه ذرات در محدوده آزمایش‌شده، الزاماً باعث کاهش رشد یا افزایش ضریب تبدیل نشد.
این موضوع می‌تواند فرصت مناسبی برای کاهش هزینه آسیاب در کارخانه باشد. با افزایش سن پرنده، دستگاه گوارش و سنگدان توسعه بیشتری پیدا می‌کنند و جوجه قادر است ذرات درشت‌تری را نسبت به دوره آغازین مصرف کند.
با این حال، افزایش اندازه ذرات باید تدریجی باشد و همراه با ارزیابی یکنواختی خوراک و کیفیت پلت انجام شود.
ذرات بسیار درشت در دوره پایانی
در دوره پایانی، نتیجه کمی متفاوت بود. استفاده از ذرات بسیار درشت ذرت در برخی تیمارها باعث افزایش مصرف خوراک شد، اما هم‌زمان ضریب تبدیل خوراک را تحت تأثیر منفی قرار داد.
این مسئله نشان می‌دهد که افزایش مصرف خوراک همیشه به معنای افزایش بازده اقتصادی نیست. اگر پرنده خوراک بیشتری مصرف کند، اما افزایش وزن متناسبی نداشته باشد، هزینه تولید هر کیلوگرم وزن زنده افزایش خواهد یافت.
بنابراین در دوره پایانی نباید تنها به توانایی پرنده در مصرف ذرات درشت توجه کرد. ضریب تبدیل، وزن نهایی، میزان خاکه و کیفیت پلت نیز باید هم‌زمان ارزیابی شوند.
اندازه ذرات چگونه بر کیفیت پلت اثر می‌گذارد؟
رابطه اندازه ذرات و کیفیت پلت همیشه خطی و قابل پیش‌بینی نیست. در بعضی فرمول‌ها، ذرات ریزتر باعث افزایش چسبندگی و دوام پلت می‌شوند؛ اما در برخی شرایط، ذرات درشت‌تر نیز می‌توانند بدون افت کیفیت پلت مورد استفاده قرار گیرند.
کیفیت نهایی پلت علاوه بر اندازه ذرات به عوامل زیر وابسته است:
- ترکیب و ویژگی‌های مواد اولیه
- میزان رطوبت خوراک
- دما و زمان کاندیشنینگ
- مشخصات دای و نسبت فشردگی
- مقدار چربی افزوده‌شده
- نحوه خنک‌کردن پلت
- میزان خاکه تولیدشده در حمل‌ونقل
بنابراین نمی‌توان کیفیت پلت را تنها بر اساس میانگین اندازه ذرات پیش‌بینی کرد.
راهکارهای عملی برای کارخانه خوراک
برای تعیین اندازه مناسب ذرات ذرت، بهتر است به‌جای انتخاب یک عدد ثابت برای تمام خوراک‌ها، برنامه آسیاب بر اساس مرحله پرورش تنظیم شود.
اقدامات پیشنهادی عبارت‌اند از:
- اندازه ذرات خوراک هر دوره به‌صورت جداگانه اندازه‌گیری شود.
- درصد ذرات بسیار ریز و بسیار درشت، علاوه بر میانگین اندازه ذرات بررسی شود.
- تغییرات اندازه ذرات به‌صورت تدریجی انجام گیرد.
- هم‌زمان با آزمون الک، شاخص دوام پلت و میزان خاکه اندازه‌گیری شود.
- مصرف انرژی آسیاب و ظرفیت تولید ثبت و مقایسه شود.
- نتیجه نهایی با ضریب تبدیل و عملکرد واقعی گله ارزیابی شود.
جمع‌بندی
یک اندازه ثابت و عمومی برای ذرات ذرت در تمام دوره‌های پرورش وجود ندارد. نتایج مطالعه نشان داد که جوجه‌های گوشتی در دوره آغازین و رشد می‌توانند ذرات نسبتاً درشت‌تر را بدون افت محسوس عملکرد مصرف کنند.
در دوره پایانی، استفاده از ذرات بسیار درشت ممکن است مصرف خوراک را افزایش دهد، اما در بعضی شرایط ضریب تبدیل را نامطلوب کند. به همین دلیل، افزایش اندازه ذرات باید بر اساس سن پرنده، کیفیت پلت و نتایج واقعی گله انجام شود.
بهترین اندازه ذرات، اندازه‌ای است که میان هزینه آسیاب، کیفیت فیزیکی خوراک، سلامت دستگاه گوارش و عملکرد اقتصادی گله تعادل ایجاد کند.
منبع محتوایی: بازنویسی و خلاصه‌سازی مقاله «تأثیر اندازه ذرات ذرت بر عملکرد جوجه‌های گوشتی در دوره آغازین، رشد و پایانی» منتشرشده در مجله دانش فرآوری خوراک، شماره ۴۲. مرجع مقاله اصلی: A. A. Rubio و J. B. Hess، مجله Poultry Science، سال ۲۰۲۰.
