در صنعت پرورش طیور، هر جزئیاتی که بتواند روی رشد، سلامت و کارایی خوراک جوجه‌ها تأثیر بگذارد اهمیت ویژه‌ای دارد. یکی از این جزئیات که در سال‌های اخیر توجه بیشتری جلب کرده، اندازه ذرات غلات به‌خصوص ذرت است. ذرت به‌عنوان اصلی‌ترین منبع انرژی جیره جوجه‌های گوشتی معمولاً با اندازه‌ای بین ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ میکرومتر آسیاب می‌شود؛ اما این سؤال وجود دارد که آیا می‌توان از ذرات درشت‌تر استفاده کرد؟ و آیا این کار بر عملکرد رشد و سلامت دستگاه گوارش تأثیر منفی دارد یا خیر؟
برخی مطالعات نشان داده‌اند که استفاده از ذرات درشت‌تر ممکن است ضمن کاهش هزینه آسیاب، باعث تحریک مناسب سنگدان و بهبود عملکرد گوارشی شود. اما اینکه چه اندازه‌ای در چه دوره سنی مناسب است، همچنان محل بحث است.
در پژوهش حاضر، اثر اندازه ذرات ذرت در سه دوره اصلی پرورش جوجه‌های گوشتی بررسی شده تا مشخص شود بهترین اندازه برای هر مرحله چیست.
طرح آزمایشی
این تحقیق در قالب سه آزمایش مجزا بر روی جوجه‌های گوشتی سویه Ross 708 انجام شد. در هر آزمایش چهار اندازه مختلف از ذرات ذرت مورد استفاده قرار گرفت تا اثر سن پرنده و میزان رشد عضلات سنگدان بر هضم و راندمان مصرف خوراک بررسی شود.
در آزمایش اول، مربوط به دوره استارتر (۱ تا ۱۴ روزگی)، اندازه ذرات بین حدود 674 تا 912 میکرومتر بود. در دوره رشد (۱۴ تا ۲۸ روزگی)، دامنه وسیع‌تری از حدود 629 تا 1779 میکرومتر به کار رفت. در دوره پایانی (۲۸ تا ۴۲ روزگی)، اندازه‌ها از حدود 615 تا 2613 میکرومتر انتخاب شد که شامل ذرات بسیار درشت نیز بود.
در پایان هر دوره، شاخص‌هایی مانند وزن بدن، افزایش وزن، مصرف خوراک، ضریب تبدیل و همچنین کیفیت پلت بررسی شدند تا یک ارزیابی دقیق از تاثیر اندازه ذرات ارائه شود.
نتایج دوره استارتر
در دوره استارتر مشخص شد که اندازه ذرات تا حدود 900 میکرومتر هیچ اثر معنی‌داری بر وزن بدن، مصرف خوراک یا ضریب تبدیل ندارد. این موضوع نشان می‌دهد که جوجه‌های تازه از تخم درآمده در هفته‌های اول نسبت به اندازه ذرات حساسیت کمی دارند و می‌توان با خیال راحت از ذرات کمی درشت‌تر استفاده کرد.
استفاده از ذرات بزرگ‌تر در این دوره می‌تواند به‌تدریج باعث تقویت عملکرد سنگدان شود، بدون اینکه عملکرد رشد تحت تأثیر قرار گیرد.
نتایج دوره رشد
در دوره ۱۴ تا ۲۸ روزگی نتایج نشان دادند که حتی ذرات نسبتاً درشت، تا حدود 1779 میکرومتر، نه تنها مشکل‌ساز نیستند بلکه به خوبی توسط جوجه‌ها مصرف می‌شوند. هیچ تفاوتی در وزن بدن، مصرف خوراک و ضریب تبدیل مشاهده نشد.
این یافته اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد جوجه‌های گوشتی از هفته سوم به بعد توانایی خوبی برای خرد کردن و هضم ذرات درشت دارند.
از طرفی، کیفیت پلت نیز تحت تأثیر قرار نگرفت که این موضوع استفاده از ذرات درشت‌تر را در جیره‌های صنعتی آسان‌تر می‌کند.
نتایج دوره پایانی
دوره پایانی حساس‌ترین بخش این پژوهش بود. در این مرحله ذرات حدود 1644 میکرومتر باعث افزایش مصرف خوراک شدند اما در عین حال ضریب تبدیل خوراک را بدتر کردند؛ یعنی پرنده‌ها بیشتر خوردند اما رشدشان به همان نسبت افزایش نیافت.
ذرات بسیار درشت‌تر (بیش از 2000 میکرومتر) نیز نه تنها عملکرد را بهبود ندادند بلکه در برخی موارد کارایی هضم را کاهش دادند.
یکی از مهم‌ترین توضیح‌ها برای این پدیده این است که اگر در دوره‌های استارتر و رشد از ذرات خیلی ریز استفاده شود، سنگدان تحریک کافی دریافت نمی‌کند و در نتیجه در دوره پایانی آماده هضم ذرات بسیار درشت نیست.
بنابراین، استفاده ناگهانی از ذرات خیلی بزرگ در سنین بالا می‌تواند باعث کاهش کارایی خوراک شود.
جمع‌بندی نهایی
بر اساس نتایج سه آزمایش، می‌توان روند زیر را پیشنهاد کرد:
- در دوره استارتر استفاده از ذرات تا حدود 900 میکرومتر کاملاً ایمن است و عملکرد پرنده را دچار مشکل نمی‌کند. این کار حتی می‌تواند به آماده‌سازی بهتر دستگاه گوارش کمک کند.
- در دوره رشد جوجه‌ها توانایی قابل‌توجهی در مصرف ذرات نسبتاً درشت دارند و اندازه‌هایی تا حدود 1700 میکرومتر بدون افت عملکرد قابل استفاده هستند.
- در دوره پایانی باید با احتیاط بیشتری عمل کرد. مصرف ذرات بیش از 1600 میکرومتر می‌تواند باعث افزایش مصرف خوراک اما کاهش کارایی رشد شود، به‌ویژه اگر در دوره‌های قبلی ذرات ریز استفاده شده باشد.
نتیجه‌گیری
این مطالعه نشان می‌دهد که تنظیم تدریجی اندازه ذرات ذرت در طول دوره پرورش می‌تواند یک استراتژی مؤثر برای بهبود عملکرد گوارشی، کاهش هزینه‌های آسیاب و حفظ راندمان رشد باشد. بهترین نتیجه زمانی حاصل می‌شود که افزایش اندازه ذرات پله‌پله و هماهنگ با توسعه دستگاه گوارش پرنده انجام شود.
به‌طور کلی، جوجه‌های گوشتی از نظر اندازه ذرات انعطاف‌پذیرتر از آن چیزی هستند که معمولاً تصور می‌شود، اما استفاده از ذرات بیش از حد درشت در دوره پایانی باید با دقت و برنامه‌ریزی انجام شود.
